Aan de muur

Deze witte woerd van dezelfde man die rond diezelfde tijd een geit in de omgeving van Tanger schilderde. Hij gebruikte ook weer waterverf en linnen en opnieuw staat er een dier op het doek. Een witte eend, waarvoor je wel heel veel verschillende witten nodig hebt en heel trefzeker je kwast over het doek moet laten gaan. Als je met je snufferd bovenop het doek gaat staan laten alle schaduwen en vormen die de eend tot die prachtige dier maken zich terugvertalen naar de verf die dat heeft mogelijk gemaakt. En dan de bloeiende bloemen waar de eend doorheen loopt terwijl hij ons in de gaten houdt. Wat een verschil met de wildheid waarmee de geit bij Tanger werd neergezet. Door dezelfde schilder!

Bij een geit denk je al gauw aan Jan Mankes, maar deze is van Joseph Crawhall. Hij schilderde hem bij Tanger en dus niet in Friesland. De aardse kleuren en het licht zijn de reden voor veel Europese schilders om aan het eind van de negentiende eeuw naar Tanger af te reizen. Ook Crawhall doet dat en het blijft niet zonder gevolgen voor zijn kleurgebruik. Bij deze aquarel speelt ook de linnen ondergrond een belangrijke rol. Crawhall laat zijn kwasten hele stukken van het doek overslaan, met als resultaat een op het oog snel neergezette en daarom dynamische geit die er intussen kalm bij staat. Die paar stipjes rood op het doek intrigeren. Ze doen ertoe. Ongelofelijk dat dit een werk is van voor 1900.

De vrouw vraagt onze aandacht. Ze kijk ons aan, wij kijken terug naar deze voor altijd jonge vrouw met die in haar tijd populaire en moderne gele romans. De man daarentegen verdwijnt in zijn krant. Toch kijk ik ook even naar de helling achter de balustrade van de veranda en stel me voor dat ik daar langs zou fietsen. Zo’n hellende wijngaard is prachtig, maar het valt niet mee op er tegenop te sjorren. Adembenemend is dat. Daar heeft het jonge stel op het schilderij geen last van. Dat hoeft alleen maar om te kijken om van dit wonderlijke gele uitzicht te genieten. Misschien gaan die twee dan ook wat vrolijker kijken.

Rob Sweere – Skybox vertical,

2016

Kloster Bentlage, Rheine (D)

Bezoek 9 juli 2026

Na de eerste de tweede. Nu lijkt de ovaal juist een omhoog gestoken badkuip waaruit weer mijn  fietsmaat opduikt. Ik maak er weer een foto van. Thuis pas vraag ik me af hoe hij de omgeving gezien heeft,  hoe het land zich aan hem voordeed, vanuit die verticale badkuip. Dat moet toch een heel andere ervaring zijn geweest zijn dan bij die vorige, die platte buis waardoor hij de wereld bezag. Ik heb ernaar gekeken, ik heb er plezier in gehad. Ik had er ook zelf in moeten kruipen om te weten wat het uitzicht is, niet op, maar vanuit een kunstwerk.

Het staat er zomaar, in het park bij het verrassende Kloster Bentlage, niet ver over de grens. Voor ik het weet is mijn vriend het trapje al op geklommen. Hij  heeft niet eens de tijd genomen om zijn fietshelm even  af te doen. Op een glijbaan zou hij zo niet reageren. De leeftijd daarvoor heeft hij al jaren en jaren achter zich. Met dit merkwaardige torentje is het anders. Het vraagt om je aandacht en het wil dat je ermee speelt, zoals een glijbaan dat aan een kleuter vraagt. Ik vraag me niet af wat mijn vriend ziet, behalve mij met m’n cameraatje, daar boven op dat laddertje, met zijn hoofd gevangen in die platte ovaal.

Het zal een droom voor blijven: op mijn kamer zitten, in de makkelijke stoel, met in mijn handen een middeleeuws getijdenboek. Juist omdat ze zo klein zijn zuigen ze je aandacht én je ogen letterlijk naar zich toe. Hoe kleiner hoe fraaier, zonder het glas van de vitrines waar je doorheen moet kijken en dat zo zijn eigen wetten van reflectie kent. Zonder de camera die de zaak in pixels vertaalt zodat je de scherpte van het origineel net mist en meer nog het materiaal dat gebruikt werd, de inkt, de verf, het bladgoud, het perkament. Agnes Desfontaines had die problemen niet. Zij kon het boekje gewoon vasthouden op eruit te lezen om naar de prachtige miniaturen te staren, ook naar die waarop ze zichzelf tegen komt, samen met haar heilige naamgenote en met Maria en de kleine Jezus. ‘Als dat toch eens echt kon,’ droomt de jonge Agnes misschien, ‘ik in aanbidding voor Onze Lieven Vrouwe en haar kind. Niet op zo’n plaatje, maar in het echt.’

In Edingburgh hangt dit doek tussen werken uit dezelfde tijd. Maar wat een verschil. El Greco is modern met zijn droge verf, alsof hij met waskrijt op structuurbehang bezig is geweest. En die licht vervormde, doorgaans wat langgerekte koppen. De expressiviteit van El Greco is een verademing. Intussen is zijn onderwerpkeuze traditioneel, maar hij doet er iets mee. El Greco kwam van Kreta, maar maakte furore in Spanje. Hij werd vergeten, maar aan het eind van de negentiende was hij weer modern. Ook dit schilderij is een verademing.

Vier schilderijen op zijpanelen van een verdwenen altaarstuk. Er is veel verdwenen. De grote kerk in Edinburgh waar dit altaarstuk hing werd tweehonderd jaar geleden afgebroken. Op die plaats – nog een honderd meter van de plek waar je dit schilderij nu aantreft – bevindt zich al heel lang het Edingburghse Waverley Station. Het grote middenstuk verdween al veel eerder. Maar de muziek blijft. Je kunt je afvragen wat die engel doet die achter het orgel vandaan tevoorschijn komt. Zou die geen kaartje voor die orgelconcert gekocht hebben?

Dat de jongen een kaars aansteekt is blijkbaar een opwindende aangelegenheid. Hij vindt het reuze spannend. De aap trouwens ook, net als de man rechts die wat dwaas staat te lachen. Het schilderij heet Fabula, oftewel allegorie, en dat suggereert dat we er iets achter moet zoeken. De aap kan symbool zijn van zondige zinnelijkheid, de man vertegenwoordigt de dwaasheid. Het aansteken van de vlam kan seksuele opwinding betekenen. Vertelt het bordje bij het schilderij.

Mij treft de intieme aandacht. En het licht.

Kijk maar, dit is niet wat het is. Uit de boom groeit een tafel: alfa en omega. Maar de manifest aanwezig poten leiden in deze constellatie een tamelijk niet erg functioneel bestaan. En er is nog iets. Deze manifestatie van hout, van wat begint als hout en wat eindigt als houten tafel, is van aluminium. Dit is helemaal geen hout. Een beker op een tafel, zo kaal, zou bijna liturgisch sober neergezet, lijkt op een avondmaalsbeker. De beker die we allemaal moeten drinken, ad fundum.

Het mooist vond ik bij mijn bezoek de veelkleurig opvulling van de plek direct boven de stam. Op foto’s elders is dat een leegte, hier is het gat gevuld. Ik dacht aanvankelijk dat het gat met hars gevuld was, maar het zou zomaar een soort regenton kunnen zijn.

Hoe zou het nu met deze boomtafel zijn?

De rechte horizontale en verticale lijnen maken er een ideale foto van, maar het is een aquarel. De donkerrode daken scheiden de arbeidzame aardse wereld van de rustig, wat onbestemde hemel boven de daken. Er wordt gewerkt, maar de mensen op het veld zullen er niet moe van worden en wie naar dit schilderij kijkt komt zelfs tot rust. Dankzij de lijnen, dankzij de vlakken, dankzij de keuren, dankzij die figuurtjes. Intussen zijn er die vele ‘groenen’ die Hamilton in zijn aquarel weet te verwerken. Prachtig. De Hamilton hoorde bij de Glasgow Boys, schilders die bij de School van Barbizon maar ook in de Haagse School hun voorbeelden en inspiratie vonden.

Lucas Granach heeft zich voor dit schilderij vooral laten inspireren door Albrecht Dürer, maar voor zijn waardering van melancholie richtte hij zich op Maarten Luther, want Granach was een lutheraan. De kerkhervormer noemde melancholie het bad van de duivel en dat was een negatieve kwalificatie die niet door iedereen gedeeld werd.

Melancholie of zwartgalligheid kon gezien worden als een voorwaarde voor creativiteit. Granach schilderde die schilderij verschillende keren, met dezelfde attributen en steeds met diezelfde drukke kinderen. Naast elkaar leveren ze een fotoreportage op waarbij je begint te begrijpen dat kindertjes deprimerend vermoeiend kunnen zijn. Blijkbaar iets van alle tijden. Dat is misschien een troost voor ouders met jongen kinderen

Het is zomer. Het water is groenig, in de voorste van de drie reusachtige kommen is wat blad terechtgekomen. Hoe zouden de schalen of schotels of kommen eruit in de regen, als het gevroren heeft, wanneer heeft gesneeuwd, of als water net ververst is of daar juist hard aan toe is?. En hoeveel kan het glas hebben? Slaat het aan en moet de binnenzijde regelmatig gepoetst worden? Kun je ze kantelen? Wat doet licht met het glas? Zacht licht, hard, laag of hoog.

Ik lees dat de glazen vier na de aankoop door het museum in 2009 een grote beurt nodig hadden. Glashard en kwetsbaar.

De jongen neemt het er even van, net als de koeien die hij moet hoeden. Het is mooi weer en de in snelle streken neergezette wei nodigt uit om er even je gemak van te nemen.

Edward Arthur Walton was een Glasgow Boy, een groep schilders van rond 1900 die ondanks de naam een landelijke omgeving tot  onderwerp kozen.

Olijfbomen groeien in verdrukking, een hard bestaan. Dat is de schoonheid van het lijden. De paradox van afzien en vrolijke kleuren. De bomen staan klem, met hun voeten in de grond terwijl stam en takken aan wind en blakerende hitte proberen te ontwijken. Wanhoop en vreugde tegelijk. Ik wilde iets zeggen over de ‘gouden’ grond en de blauw van de boom in het midden. Maar wat is dat wit rechtsachter? Op de rand van het paradijselijke groen. Huisjes? Dieren? En kijk die klaprozen! Weer die verdrukking in vrolijkheid. Dat hebben taaie olijven, dat hebben kwetsbare klaprozen ook.

Een vijver in een aangename omgeving even buiten Parijs. Parijs natuurlijk, want dat is de stad waar de speelgoedbootjes door vijvers drijven, anderhalve eeuw geleden en nu nog. De jonge dame op de voorgrond is het kindermeisje van het meisje op de achtergrond. De schilderes is de moeder van het meisje, Julie Manet. Berthe Morisot  bewoog zich mee in de storm die het impressionisme in de jaren zeventig heeft veroorzaakt: haar schilderijen – en die van haar zus – hingen er altijd bij.

Berthe was de schoonzus van Edouard Manet. Zij is vaak model voor haar zwager geweest. Pas na haar dertigste trouwde ze met diens broer  Eugène.

Of Berthe dit tafereel en plein air schilderde of volstond met een schets om die thuis uit te werken, weet ik niet. In ieder geval heeft Julie er geen belangstelling voor. Geen wonder: in haar omgeving schilderde iedereen, ouders, ooms tantes. Zelf zou ze geen zeemansvrouw worden: ook zij werd schilderes.

Je ziet wel wat je ziet, maar wat je niet ziet niet, al is het er wel. Onder de dunne huid van een verflaag kan zich een andere werkelijkheid schuilhouden. Soms een arm die in een iets andere houding werd overschilderd, soms een hele persoon. In dit schilderij gaat het om de attributen van de man.  Zij geven het schilderij een heel andere betekenis dan de maker bedoelde. We hebben niet te maken met de schutspatroon van de notarissen. De dunne halo boven het hoofd van de man, het kruis in zijn hand, de pen, de voorwerpen op de voorgrond, ze zijn allemaal later door een ander schilder toegevoegd. Quinten Massijs schilderde een man met alleen een rozenknop in zijn hand. Geen heilige, maar een minnaar.

Ze past maar net op het blad, deze dame die je volgens mij ook regelmatig tegenkomt op andere doeken van Dufy. Het gaat hier dan ook om mevrouw Dufy. Op vrijwel al zijn werk zie je dat Dufy er zin in heeft, in het leven. Dat hij geniet van de wereld om hem heen, en van zijn mooie vrouw. Vanwege de signatuur zie je meteen dat dit de goede positie is van het schilderij. Maar waarom eigenlijk? Je kunt het net zo goed een kwartslag draaien, naar links, niet naar rechts. 180 graden kan ook. Je kunt met mevrouw Dufy blijkbaar bijna alle kanten op. Soms vraag ik me af of ze niet net in het water is gegooid, in het blauw dat je bij Dufy ook al vaker tegen komt.