7 december 2025
De inhoud van Kunstschrift bestudeerden we goed, dus je kunt niet zeggen dat we onvoorbereid de Fundatie binnenstapten om daar de schilderijen en tekeningen van de familie Ter Borch te bekijken. We hebben wel iets met familiebanden, Gerard en ik.
Neemt niet weg dat ik wat afwachtend in Zwolle naar binnen stapte. Al die genrestukjes, die portretten en die probeersels… De moeder die het hoofd van haar zoontje controleert op luizen, van de grootste Terborch, namelijk Gerard junior, is natuurlijk een werk zonder weerga: dat jongetje van wie iedereen denkt dat het een meisje is, dat achterover geleund zijn hoofd op de schoot van zijn moeder laat rusten. Dat wilden we vooral weer eens zien. We vonden het niet. We zijn er speciaal nog een paar keer de tentoonstelling voor doorgelopen, we vonden het niet. Gerard – nu niet de zeventiende-eeuwse schilder, maar mijn vriend en reisgenoot – vroeg het aan vijf verschillende mensen die voor het museum werkten. Ze sloegen er de catalogus op na (had ik al gedaan), belden naar anderen in het museum. Nop, niente. Zou nog wel in het Mauritshuis hangen. ‘Moeten we onmiddellijk helemaal naar Den Haag toe,’ zuchtte ik. ‘Naar Den Haag nog wel.’ Waar Gerard vanmorgen in de trein was gestapt, maar dat zeiden we er niet bij, ook niet dat we een maand geleden nog even bij het Mauritshuis naar binnen liepen, al was dat niet voor de hier ontbrekende Terborch.
Wel zagen we dat door de kinderen Terborch andere luizenmoeders en honden vlooiende jongetjes zijn afgebeeld. Genrestukjes.
Misschien, had ik nog even gedacht, ligt over Terborch het waas van sentiment. Dat kon.
Voor Gerard die ooit met jongens van de kunstacademie naar werken van deze schilder was gaan kijken. Voor mij omdat Gerard me daarna meenam om het me te laten zien. Toen wisten hij noch ik dat die man ook familie had die het tekenen in hun genen had. Gerard was indertijd gegrepen door de zuiverheid van de afbeelding en de personen op het doek die zich overgaven aan hun bezigheden, of daarbij wegdroomden. En hóe ze zaten of stonden. Dat kan natuurlijk ook voer voor sentiment zijn; en dat was tenminste waarvoor ik van tevoren wat bang werd bij het lezen van het blad over de familie Terborch.
Dat in zichzelf verzonken zijn, zonder aandacht voor de wereld buiten het doek blijft een sterke kant van de Terborchs. Ze kunnen het allemaal. Natuurlijk zijn er afbeeldingen waarin je als toeschouwer wel wordt aangekeken, maar de boventoon voert toch het idee dat de personen op het doek niet poseren, niet kijken, en als ze poseren dan is dat bijvoorbeeld bij een Moses Terborch die gekke bekken naar zichzelf trekt, zoals ook Rembrandt dat wel deed. Hij is niet bezig met het effect van een kop op een kijker, hij probeert of zijn tekenpen die rare koppen in de spiegel voor hem kan vastleggen.
Het gaat om een familie. De meesten tekenen voortdurend en ze zijn elkaars materiaal. Het ene gezinslid tekent het andere dat niet verblikt of verbloost.
Een paar keer kom je een vrouw tegen – zus Gesina – van we het gezicht ook gespiegeld wordt. Je ziet hoe ook deze niet onbemiddelde schildersfamilie attributen of kledingstukken (die wonderlijk fraai plooiende jurk vooral) meermaals ingezet voor een schilderij.
Er sijpelt ongemerkt familiegeschiedenis door de werken. Je treurt mee om de jong gestorven Moses. Je herkent de wipneuzen. Je leert model Gesina kennen als de loyale maar ook zeer begaafde spil van het gezin, met haar fleurige schetsboeken. De kinderen waren allemaal leerling van hun vader. Ze erfden zijn talent en hij was een uitstekende leermeester. Heel jammer dat hij zich daarbij wel op de jongens richtte en niet op zijn dochters. Jammer voor Gesina, jammer voor ons.
Ga vooral op visite.
Elders op deze site vind je een fotoverslag van ons bezoek.